Tết Thiếu Nhi - Nét độc đáo của Trung thu Việt Nam

Chủ thể của Trung Thu Việt là trẻ em

Nếu "bỏ" trẻ em khỏi Trung Thu Trung Quốc, lễ vẫn còn gần như nguyên vẹn: gia đình đoàn tụ, bánh nguyệt, thưởng nguyệt, biếu tặng. Nếu "bỏ" trẻ em khỏi Chuseok Hàn Quốc, lễ vẫn còn với những từ khóa: về quê, gia đình, tổ tiên, thu hoạch. "Bỏ" trẻ em khỏi Tsukimi Nhật Bản, lễ vẫn còn: thưởng nguyệt và lễ vật. Nhưng "bỏ" trẻ em khỏi Trung Thu Việt truyền thống cuối thế kỷ XIX - XX thì mất một phần rất lớn cái mà người Việt gọi là "ăn Trung thu".

Năm 1890, Dumontier gọi Trung Thu ở miền Bắc là Tết des enfants. Năm 1898, Nordermann ghi bằng tiếng Việt "tết trẻ con" với đặc trưng có đồ chơi và đèn làm cho trẻ con cầm đi chơi. Năm 1913, Phan Kế Bính mô tả trẻ đi từng đàn, rước đèn, rước sư tử. Từ bao giờ Trung thu trở thành Tết trẻ con? Các học giả đều có một điểm chung đó là khi đồ chơi trẻ em cho ngày lễ được hình thành đủ một hệ sinh thái: người lớn sản xuất - chợ bán - cha mẹ mua - trẻ sở hữu - trẻ tụ tập - trẻ chiếm không gian đường phố.

Đến năm 1898, hệ thống ấy đã tồn tại hoàn chỉnh ở Việt Nam.

Đèn kéo quân - đồ chơi làm  Trung Thu thành Tết trẻ con?

Câu trả lời không phải là một món đồ chơi. Một cụm bao gồm:
- Đèn cho trẻ mang đi trong đêm,

- Đồ bồi hình thú, linh vật... tạo một thế giới tưởng tượng,

- Trống, đồ phát âm để trẻ gây âm thanh và chiếm không gian phố,

- Đầu sư tử, lân để hoạt động tập thể,

- Ông tiến sĩ giấy với người lớn gửi kỳ vọng giáo dục vào trẻ,

- Cỗ/bánh/con giống... toán bộ thế giới ấy cuối cùng được "phá" và ăn.

Đèn kéo quân sử dụng hơi nóng để chuyển động. Một nguyên lý không hề mới. Ở Trung Quốc gọi là "đèn ngựa chạy" và thường xuất hiện ở Tết Nguyên Tiêu. Khi thắp, các con ngựa sẽ chạy vòng quanh. Ở Việt Nam truyền thống sẽ gồm một đoàn quân gồm tướng - lính - ngựa - voi - quân - thú vật... tức là một đoàn quân đang kéo qua. Và đèn kéo quân chỉ đặc biết xuất hiện trong Tết Thiếu Nhi. Phan Kế Bính giải thích nguồn gốc đèn: một người tên Lục Đức làm đèn dân vua. Đèn có các hình người/quân chuyển động bên trong.

Tại sao lại "phá" cỗ Trung Thu?

“Phá cỗ” là một cách nói rất Việt Nam và cũng rất lạ: người Việt ăn cỗ cưới, ăn cỗ giỗ, hạ cỗ sau khi cúng, nhưng gần như chỉ đến Trung Thu mới gọi là “phá cỗ”. Chữ “phá” ở đây không phải phá phách, mà là thời điểm mâm cỗ đang còn nguyên vẹn, được bày ra để ngắm và chờ đợi, cuối cùng được chia ra để cùng ăn. Chính vì thế, người ta không chỉ “ăn” Trung Thu mà còn chờ đến lúc được “phá” cỗ.

Bởi cỗ Trung Thu vốn không chỉ để ăn. Bánh, trái cây, con giống và đồ chơi được bày thành cả một thế giới dưới ánh đèn và ánh trăng; trẻ cầm đèn đi chơi, đánh trống, rước sư tử rồi trở về khi mâm cỗ vẫn còn nguyên. Phá cỗ là cao trào của cuộc vui: cái thế giới mà người lớn đã làm ra, gìn giữ và bắt trẻ chờ đợi suốt buổi tối cuối cùng được trao cho chúng để cùng nhau “phá” và ăn.

Bánh Trung Thu, thưởng nguyệt, đèn hay múa lân đều không phải của riêng Việt Nam. Cái rất Việt Nam nằm ở cách những thứ ấy được sắp xếp lại quanh trẻ em: người lớn làm đồ chơi, chợ bán đồ chơi, cha mẹ mua, trẻ sở hữu, trẻ tụ tập, rước đèn, chiếm lĩnh đường phố rồi cuối cùng phá cỗ. Có lẽ vì thế mà từ cuối thế kỷ XIX, người ta đã có thể gọi Trung Thu Việt Nam bằng một cái tên giản dị mà chính xác: Tết trẻ con — một ngày Tết do người lớn chuẩn bị, nhưng thế giới của ngày Tết ấy được làm ra để trao cho trẻ em.